4 giai đoạn phát triển não bộ mà bố mẹ nên biết
Written by admin on January 24, 2019
980x

Sự phát triển của não bộ, khoa học về thần kinh là lĩnh vực không hề đơn giản, tuy nhiên chỉ có 4 giai đoạn chính mà cha mẹ nên biết để có thể đồng hành cùng trẻ.

Cho dù bạn có hiểu biết nhiều đến đâu, trẻ con vẫn luôn là một ẩn sổ không thể hiểu hết được, sự phát triển của trẻ cũng bị ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố không ai ngờ tới. Bạn không thể nói bất kì điều gì chắc chắn 100% về con mình, dù bạn nghĩ rằng bạn hiểu nó lắm rồi. Thế nhưng, những kiến thức về não bộ và thần kinh của con người (được nêu dưới đây) sẽ vô cùng ý nghĩa trên con đường giúp các bậc cha mẹ hiểu và định hướng đúng cho trẻ.

Giai đoạn phát triển giác quan

Từ khi sinh ra cho đến khoảng 2 tuổi, trẻ làm quen và khám phá thế giới xung quanh mình chỉ thông qua các giác quan mà trẻ có: mắt, mũi, tai, miệng, làn da, cơ quan nội cảm… Trong lúc khám phá, trẻ sẽ dần dần làm chủ được mọi thứ có xung quanh mình chỉ bằng cách duy nhất là “thử, sai, và làm lại” hàng chục đến hàng trăm lần cho đến khi nào đúng thì thôi. Vào khoảng 1 tuổi, trẻ sẽ học được khái niệm về “sự tồn tại cố định của vật thể” (oject permanence), tức là một vật vẫn tồn tại cho dù trẻ không nhìn thấy chúng bằng mắt.

Một điều mà các bậc cha mẹ thường không lưu ý tới là: trẻ cũng phát triển về mặt xã hội và cảm xúc từ tuổi rất sớm. Nếu một em bé dưới 1 tuổi chơi cùng với một người khác bố mẹ mình, trẻ sẽ thường xuyên quay đầu xung quanh để tìm bố mẹ, nhất là khi trẻ đang muốn bố mẹ chỉ cho trẻ cần phải làm gì. Trẻ nhìn bố mẹ của mình để nhờ sự trợ giúp. Tiến sỹ Sarah Lytle, đến từ Institute for Learning & Brain Sciences, Đại học Washington, thành phố Seattle, cho biết hành động này được gọi là “nhận thức thông qua tương tác xã hội” (social referencing/ hoặc social cognition). Khi đó, bố mẹ cần phải nhìn vào trẻ và đưa dấu hiệu cho trẻ. Điều này củng cố cho trẻ sự tự tin và độc lập để tiếp tục khám phá thế giới.

be tu di

Trẻ nhỏ học hỏi về thế giới thông qua vô số tương tác với các giác quan của trẻ

Vào khoảng 6 tháng tuổi, trẻ sẽ phát ra thứ ngôn ngữ có nghĩa đầu tiên. Lúc này, trẻ luôn theo dõi ánh mắt của người lớn khi nói để học được ngôn ngữ. Vì vậy bố mẹ hãy lưu ý ánh mắt của mình bằng cách từ từ đưa mắt vào sự vật/sự việc mà bố mẹ đang muốn giới thiệu. Bắt chước lại giọng điệu của trẻ cũng không sao cả, nhưng hãy chắc chắn là bạn dùng từ đúng và câu với cấu trúc đúng.

Giai đoạn tiền thao tác (preoperational stage)

Vào khoảng từ 2 đến 7 tuổi, khả năng ngôn ngữ của trẻ tăng vọt. Trẻ bắt đầu hiểu được các ký hiệu, con số, hiểu một chút về sự khác biệt giữa quá khứ và tương lai. Trẻ ở giai đoạn này hiểu biết tốt về các khái niệm hữu hình, cụ thể; tuy nhiên rất mơ hồ về các khái niệm trừu tượng như thời gian. 2 tuổi là mốc mà nhiều trẻ nhận thức ra một điều lớn lao: trẻ và những người khác là các cá thể riêng biệt và khác biệt. Điều đó giải thích vì sao cha mẹ của những trẻ 2 tuổi thường thấy rằng trẻ có xu hướng ích kỷ và không thích phải chia sẻ với người khác. Phần lớn bố mẹ cũng nghĩ rằng trẻ 2 tuổi có thể học được cách kiểm soát cảm xúc của mình, tuy nhiên, tâm lý học về trẻ nhỏ cho thấy điều ngược lại: khi trẻ 2 tuổi đùng đùng ăn vạ, tốt nhất là bạn hãy làm sao nhãng trẻ bằng thứ gì đó trẻ thích.

Vào khoảng 3 đến 4 tuổi, trẻ có thể được hướng dẫn để hiểu về “thuyết tâm trí” (theory of mind) – có nghĩa là nhìn sự việc từ góc độ của một người khác không phải mình.

Một trò chơi để dạy trẻ về điều này là trò “Sally và Anne”. Sally có một chiếc rổ và Anne có một chiếc hộp. Sally cất quả bóng của mình vào trong chiếc rổ rồi bỏ đi chơi. Khi đó Anne lấy quả bóng của Sally bỏ vào chiếc hộp. Vậy khi Sally quay lại, bạn ấy sẽ tìm quả bóng ở đâu? Khi trẻ có thể nhìn sự việc từ góc độ của Sally, trẻ sẽ có câu trả lời là “trong chiếc rổ”. Cũng có nhiều cách khác để luyện cho trẻ điều này, như là đọc truyện và hỏi trẻ câu hỏi như thể trẻ là nhân vật trong truyện.

Giai đoạn thao tác cụ thể (concrete operations stage)

Từ khoảng 7 tuổi đến 12 tuổi, trẻ ở trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ về nhận thức. Khoảng 7 tuổi, trẻ bắt đầu phát triển về lý trí. Trẻ dần hiểu được các khái niệm trừu tượng, hiểu về chuỗi các sự kiện, và có khả năng thông cảm cho người khác vì họ có trải nghiệm khác với mình. Trẻ thậm chí hiểu được các khái niệm rất trừu tượng trong toán học, tuy nhiên, chưa giỏi trong việc phân tích các vấn đề phức tạp, đòi hỏi lý luận sắc bén.

Tiến sỹ Lytle cũng lưu ý cha mẹ chăm sóc đến cảm xúc của trẻ trong giai đoạn này. Những cuộc tranh cãi, mâu thuẫn hàng ngày trong gia đình, hay tình trạng trầm cảm dù nặng hay nhẹ của cha mẹ cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của trẻ.

Giai đoạn thao tác chính thức (formal operations stage)

Từ khoảng 12 tuổi cho đến hết giai đoạn dậy thì, đứa trẻ ngày nào đã trở thành một cô gái, hoặc một chàng trai thực thụ. Trẻ sẽ phát triển rất nhanh và mạnh khả năng đưa ra giả thuyết, tư duy trừu tượng và tư duy khái quát.

Trung bình khoảng 15 tuổi, trẻ đã hiểu được tốt các vấn đề lớn về đạo đức như là công bằng trong xã hội, hay các khái niệm trừu tượng như xác suất. Dù mức độ phát triển của trẻ đã rất lớn nhưng đối với cha mẹ, đây lại là giai đoạn thử thách nhất.

980x (1)

Cách não bộ của trẻ vị thành niên hoạt động khiến cho cha mẹ vô cùng “đau đầu”

Trẻ ở tuổi vị thành niên thường có tâm trạng thất thường và tâm lý bị nhạy cảm quá mức. Điều này có hai lý do: hormones trong cơ thể thay đổi, và phần não giữa (midbrain) hoạt động mạnh mẽ. Giai đoạn này tập trung phát triển não giữa, phần chịu trách nhiệm cho trí nhớ, cảm xúc và tình dục. Trong khi đó, thuỳ trán (prefrontal cortex) là phần não có chức năng lập kế hoạch, ra quyết định, kiểm soát bản thân và phòng tránh rủi ro phải đợi đến khoảng 25 tuổi mới phát triển hoàn thiện.

Trẻ ở độ tuổi “teen” thường xuyên đánh giá tình huống bằng hạch hạnh nhân (amygdala) – trung tâm cảm xúc trên não. Đó là lý do vì sao trẻ tuổi này rất dễ bị cảm xúc mạnh làm lấn át hết lý trí, đồng thời lại lúng túng trong việc thể hiện cảm xúc của mình. Để đồng hành tốt với trẻ giai đoạn này, bố mẹ cần thường xuyên nói chuyện với trẻ về tình dục an toàn và các chất gây nghiện như rượu, ma tuý… để trẻ có vốn từ ngữ và hiểu biết chống lại sự lôi kéo của những người xấu. Khi trẻ mắc lỗi, thay vì trách mắng hay dạy dỗ, bố mẹ hãy xem đó là một bài học để trẻ học, hãy giúp trẻ vượt qua nó từng bước một cách logic, đặt câu hỏi và gợi ý để trẻ tự nói ra điều gì trẻ đã có thể làm khác đi? lần sau trẻ sẽ làm như thế nào để khác đi? Điều này sẽ giúp trẻ phát triển khả năng ra những quyết định đúng đắn.

Đồng thời, bố mẹ sẽ giúp trẻ phát triển vùng não trước trán bằng cách tạo ra nhiều cơ hội để trẻ thực hành kỹ năng giải quyết vấn đề, đưa ra đánh giá, hay lên kế hoạch cho mọi việc. Bố mẹ có thể cùng làm với trẻ những việc này, hoặc giúp trẻ kiểm tra lại khi trẻ hoàn thành công việc.

Tác giả Philip Perry, theo Bigthink

Thuỳ Vân dịch 

Facebook Comments

Tag