Nói chuyện với con về sự tự ti
Written by admin on October 6, 2018
download

Các bạn có nhận thấy khi trong đầu mình lan man những suy nghĩ tiêu cực về bản thân mà bạn không thể kiểm soát được? Ví dụ như “Mình béo quá, sẽ không ai thích mình” “Mình là đứa bất tài, vô dụng” hay “Mình sẽ làm hỏng cho mà xem”… Đó đều là “tiếng nói” của sự tự ti bên trong bạn. Điều này không chỉ xuất hiện ở người trưởng thành.

Đứa trẻ nào cũng có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân như vậy. “Con vẽ xấu lắm” “Tại con làm cả nhóm thua cuộc” “Chắc con không học được môn này đâu” hay thậm chí “Lẽ ra con không nên có trên đời này”… Một số trẻ sẽ không nói ra điều này với ai, nhưng cha mẹ có thể quan sát kĩ thấy trẻ trở nên thu mình với người khác, rút lui khỏi các hoạt động… tức là trẻ đã trải qua những suy nghĩ như vậy trong đầu. Nếu thường xuyên như vậy, trẻ sẽ tự ti, mặc định là mình không đủ tốt để làm bất cứ việc gì, cản trở trẻ đạt đến thành công và cản trở trẻ có các mối quan hệ tốt đẹp.

Trong tâm lý học, hiện tượng này có tên gọi là “inner critic”, tạm dịch là sự tự chỉ trích, phán xét bản thân, cho tới sự căm ghét bản thân mình.

Sự tự ti là chủ đề khá nhạy cảm để nói ra, dù là người lớn hay trẻ con đều không thích chủ đề này. Do đó, Hazel Harrison – Tiến sĩ, Nhà tâm lý học lâm sàng (Anh Quốc) đã tìm ra một cách hay để bắt chuyện với trẻ và chỉ cho trẻ cách giải quyết các suy nghĩ tiêu cực về bản thân mình. “Với một chủ đề khó cả với người lớn thì càng cần làm trẻ cảm thấy vui và đơn giản”.

Chào người bạn “tự ti”

Lấy cảm hứng từ cuốn sách “The Whole-Brain Child” (tác giả : tiến sĩ Dan Siegel và Tina Payne Bryson), Harrison đã có ý tưởng để giải thích một cách đơn giản : tưởng tượng não bộ của chúng ta giống như một ngôi nhà có hai tầng là đại diện cho não ngoài (the neocortex) và não giữa (the limbic system). Trong ngôi nhà đó có những người bạn sống cùng nhau, mỗi người bạn đại diện cho một vùng chức năng của não bộ như : vùng suy nghĩ (thinking), vùng giải quyết vấn đề (problem solving), vùng lên kế hoạch (planning), vùng điều khiển cảm xúc (emotion regulatoring), …

TheBrainHouse

Bố mẹ có thể vẽ hình minh hoạ, hoặc dùng đồ chơi minh hoạ, cũng có thể đặt tên cho những người bạn trong não bộ theo sở thích của trẻ (Ảnh: mindful.org)

Một ngày, có một người bạn mới chuyển đến, nhưng người bạn này trông lại hơi đáng sợ và kì lạ. Bạn ấy xưng tên mình là “tự ti” (nguyên văn : Critical Critter) và bạn ấy còn nói rất nhỏ nữa.

Bạn tự ti sống trong ngôi nhà cùng với những người bạn khác. Thức ăn của “tự ti” là những suy nghĩ không hay về bản thân và cả những lời nhận xét không hay của người khác về chúng ta nữa. Chúng ta càng nói, càng nghe nhiều những điều này thì người bạn “tự ti” lại càng được “ăn no” và lớn dần lên. Đến một khi bạn ấy lớn quá mức và nói càng lúc càng to, bạn ấy liên tục nói trong đầu mình những câu như “mình không giỏi” “mình sẽ làm hỏng” “mình sắp thua rồi”… và tất nhiên những điều bạn ấy nói không phải luôn đúng, cũng có khi bạn ấy nói sai. Nếu cứ nghe theo bạn ấy thì con sẽ thấy rất khó chịu, mệt mỏi. Ngược lại, nếu biết cách chơi với bạn ấy, con sẽ thấy nhẹ nhõm hơn, tự tin hơn.

Ý tưởng này của TS. Harrison giúp cho trẻ tách biệt sự tự ti với con người thật của trẻ, tránh việc đánh đồng tự ti là bản chất của trẻ ; giúp trẻ nhận biết lời nói tiêu cực của người ngoài hay suy nghĩ tiêu cực trong đầu trẻ không phải luôn là sự thật (thoughts are not facts).

5 gợi ý cho trẻ (và cho bố mẹ) để vượt qua sự tự ti

Khi chính trẻ nhận thấy, hoặc bố mẹ giúp trẻ nhận thấy, những suy nghĩ tiêu cực kia xuất hiện như những tiếng thì thầm trong đầu của trẻ, một cách tự động, liên tục, nhất là khi trẻ cảm thấy sợ hãi, lo lắng, hồi hộp.

Ví dụ khi trẻ thấy một người bạn vẽ rất đẹp và trẻ không muốn vẽ nữa, cho dù không ai bình luận gì bên cạnh, trẻ vẫn nghe thấy những tiếng như “Mình vẽ không đẹp bằng đâu, đừng vẽ nữa!”.

Ví dụ khi trẻ làm bài tập một mình, trẻ đang suy nghĩ một bài tập khó, mà vẫn nghe thấy những tiếng như “Mình chắc chắn không làm được bài này, nó quá khó với khả năng của mình !”, khiến trẻ không thể suy nghĩ được gì nữa.

ParentsCompassion-1

Những gợi ý dưới đây có thể giúp trẻ:

  1. Đặt tên cho người bạn “tự ti”. Sau khi bố mẹ đã nói chuyện với trẻ về người bạn “tự ti” và cách bạn ấy sống trong trí óc của mình, đến lượt trẻ đặt tên cho người bạn đó. Đó có thể là một cái tên bất kì, hoặc rất kì cục, hoặc không liên quan chút nào, miễn là bạn ấy có một cái tên. Hãy hỏi trẻ liệu hôm nay bạn [tên] có xuất hiện trong đầu con không ? Bạn ấy xuất hiện khi nào ? Điều này một lần nữa khẳng định sự tự ti không phải là con người của trẻ, nó giống như một người bạn không tốt mà thôi.
  2. Làm bạn với chính mình. Nếu trẻ đã có một ngày rất tồi tệ, rồi trẻ bắt đầu nói đi nói lại những câu như “Vì con nên cả lớp không đạt giải nhất”. Bố mẹ hãy nhìn trẻ và hỏi “Nếu người bạn thân nhất của con gặp chuyện giống như con bây giờ, và bạn ấy kể với con, con sẽ nói gì để giúp bạn ấy vui lên?”. Khuyến khích trẻ nói ra những lời động viên, chia sẻ để chính trẻ nghe được những lời đó. Điều này giúp trẻ hình thành tư duy “Mình có thể tự làm bạn với mình, mình xứng đáng được vị tha và thấu hiểu” (self-compassion).
  3. Đáp lại người bạn “tự ti”. Lờ đi, cố gắng quên đi những suy nghĩ tiêu cực của người bạn “tự ti” này không phải là cách. Ngược lại, bố mẹ hãy chỉ cho trẻ cách đáp lại mỗi khi người bạn đó xuất hiện trong đầu. Hãy nói mẫu, hoặc khuyến khích trẻ nói ra những điều tích cực. Trẻ có thể nói, hoặc viết, vẽ những câu tương tự như :
  • Điều này không làm mình buồn đâu, mình vẫn thấy vui !
  • Mình tin lần sau mình sẽ làm tốt hơn!
  • Điều quan trọng là mình đã rất cố gắng rồi !
  • Đừng nói linh tinh nữa! Mình sẽ kể chuyện này với bố/mẹ.
  • Bố mẹ vẫn luôn yêu mình dù sao đi nữa ! ..

4. Tìm sự cứu trợ. Sự tự ti được “nuôi lớn” bởi hai thứ : những lời phán xét thiếu tế nhị của người ngoài về trẻ, và cách người nuôi dưỡng trẻ nhìn nhận chính bản thân mình (đều do ảnh hưởng từ người xung quanh trẻ). Bởi vậy, khi trẻ cảm thấy tự ti, hãy bao quanh trẻ bởi những người tích cực ! Trẻ cần được nghe nhiều lời nói tích cực, khích lệ, củng cố lòng tin vào trẻ, hoặc nghe chính câu chuyện của bố mẹ đã từng gặp và vượt qua cảm giác đó như thế nào để dẹp bỏ sự tự ti bên trong trẻ.

5. Gọi tên những điều tốt. Bên cạnh việc nói về người bạn “tự ti”, bố mẹ đừng quên nói chuyện với trẻ về những điều tốt đẹp mà trẻ đã làm được, hoặc những thành quả có được nhờ đóng góp của trẻ. Đó có thể là một món rác đã được bỏ đúng chỗ, giúp cho nhân viên vệ sinh không phải đi nhặt ; có thể là việc trẻ đã nhắc mẹ đi siêu thị mua đồ dùng đã hết ; có thể là một bài toán trẻ hoàn thành từ đầu tới cuối… Có rất nhiều sự kiện tốt đẹp để nói đến, nghĩ đến và bàn luận về, điều sẽ làm đầy thời gian của trẻ thay cho những suy nghĩ tiêu cực.

Thuỳ Vân dịch

Theo mindful.org

Facebook Comments

Tag